Bir akademik makalede aynı kavramın farklı bölümlerde farklı İngilizce karşılıklarla verilmesi, ilk bakışta küçük bir dil sorunu gibi görünebilir. Oysa terminoloji tutarsızlığı yalnızca metnin akıcılığını bozmaz. Araştırmanın temel kavramlarını belirsizleştirebilir, değişkenlerin birbirinden farklıymış gibi algılanmasına neden olabilir ve hakemin çalışmayı takip etmesini zorlaştırabilir.
Özellikle Türkçeden İngilizceye çevrilen makalelerde bu sorunla sık karşılaşılır. Türkçede bağlama göre doğal duran iki yakın ifade, İngilizce akademik literatürde aynı kavramı karşılamayabilir. Bunun tersi de mümkündür: Türkçede farklı sözcüklerle anlatılan bir kavramın İngilizce metin boyunca tek bir yerleşik terimle karşılanması gerekebilir.
Terminoloji tutarlılığı bu nedenle yalnızca doğru kelimeyi bulmak değil, o kelimeyi makalenin tamamında bilinçli biçimde yönetmektir.
Terminoloji tutarlılığı nedir?
Terminoloji tutarlılığı, belirli bir kavram, değişken, yöntem, ölçüm aracı veya kuramsal yapının metin boyunca aynı anlamı koruyan yerleşik ifadelerle adlandırılmasıdır. Buradaki amaç her sözcüğü sürekli tekrarlamak değildir. Akademik kavramların adlarını sırf üslup çeşitliliği sağlamak için değiştirmemek gerekir.
Örneğin bir çalışmanın temel değişkeni Türkçede “tedaviye uyum” olarak tanımlanmışsa İngilizce metinde bunun bir yerde treatment adherence, başka bir yerde treatment compliance, ilerleyen bölümde ise commitment to treatment olarak çevrilmesi sorun yaratabilir. Bu ifadeler gündelik kullanımda yakın görünse de ilgili disiplinin literatüründe aynı kavramsal çerçeveyi taşımayabilir.
Benzer biçimde “öz yeterlik” kavramı giriş bölümünde self-efficacy, yöntem bölümünde self-sufficiency olarak verilirse konu yalnızca kelime tercihi olmaktan çıkar. İki ifade farklı kavramlara işaret ettiği için çalışmanın kuramsal bütünlüğü zedelenir.
Aynı Türkçe terim neden farklı şekillerde çevrilebilir?
Terminoloji sorunlarının önemli bir kısmı dikkatsizlikten değil, bağlamın yeterince kurulmadan çeviriye başlanmasından kaynaklanır. Bir sözcüğün sözlükte birden fazla karşılığı bulunabilir. Ancak akademik çeviride doğru karşılığı belirleyen şey sözlük sırası değil, çalışmanın alanı, yöntemi ve dayandığı literatürdür.
Türkçedeki “ölçek” kelimesi buna basit bir örnektir. Araştırma aracından söz ediliyorsa çoğu durumda scale kullanılır. Bir görüntünün ya da haritanın ölçeği anlatılıyorsa bağlam değişir. “Model” sözcüğü istatistiksel bir model, kavramsal bir model veya örnek alınan bir yapı anlamına gelebilir. “Kontrol” kelimesi ise denetim, kontrol grubu, kontrol değişkeni veya doğrulama işlemi bağlamında farklı karşılıklar gerektirir.
Profesyonel çeviri sürecinde terim kararı tek bir cümleye bakılarak verilmez. Makalenin amacı, değişkenleri, araştırma soruları, ölçüm araçları ve hedef alandaki kullanım birlikte değerlendirilir.
Terminoloji tutarsızlığı makalede nerelerde ortaya çıkar?
Başlık, özet ve ana metin arasında
Başlıkta kullanılan temel kavramın özette farklı, anahtar kelimelerde ise üçüncü bir ifadeyle verilmesi makalenin odağını bulanıklaştırır. Ayrıca yerleşik anahtar kelimenin kullanılmaması, çalışmanın ilgili aramalarda bulunmasını güçleştirebilir. Başlık, özet ve anahtar kelimeler makalenin ayrı parçaları değil, aynı terminolojik sistemin en görünür bölümleridir.
Kuramsal çerçeve ile yöntem bölümünde
Giriş bölümünde tanımlanan bir kavramın yöntem bölümünde farklı bir adla kullanılması, okuyucuda iki ayrı değişken bulunduğu izlenimini oluşturabilir. Ölçek adları, alt boyutlar, deney ve kontrol grupları ile bağımlı ve bağımsız değişkenler özellikle dikkatle izlenmelidir.
Tablo, şekil ve metin arasında
Metinde perceived usefulness olarak kullanılan bir değişkenin tabloda perception of usefulness biçiminde yazılması bile gereksiz bir tereddüt yaratabilir. Tablo ve şekiller genellikle ayrı ayrı düzenlendiği için bu alanlarda tutarsızlık riski daha yüksektir. Kısaltmaların da ilk kullanım, tablo başlığı, dipnot ve şekil açıklamalarında aynı biçimde korunması gerekir.
Bulgular ile tartışma bölümünde
Bulgularda ölçülen değişkenin tartışmada daha geniş veya daha dar bir kavramla karşılanması, sonuçların olduğundan farklı yorumlanmasına yol açabilir. Örneğin ölçülen yapı job satisfaction iken tartışmada sistematik biçimde employee well-being denmesi, bulgunun kapsamını istemeden genişletebilir.
Terminoloji tutarlılığı yalnızca aynı kelimeyi kullanmak değildir
Akademik metinde tutarlılık, mekanik tekrar anlamına gelmez. Bazı kelimeler anlatım içinde eş anlamlılarla değiştirilebilir. Fakat araştırmanın temel kavramları, değişken adları, kuramsal yapıları ve yöntem terimleri bu tür üslup çeşitliliğinin dışında tutulmalıdır.
Örneğin study, research ve investigation belirli bağlamlarda birbirinin yerine kullanılabilir. Buna karşılık bir ölçekte tanımlanmış behavioral intention yapısını bazen intention to act, bazen future behavior şeklinde çevirmek doğru değildir. Çünkü burada sıradan bir ifade değil, tanımlanmış bir yapı söz konusudur.
İyi bir akademik çeviri, nerede doğal çeşitlilik sağlanacağını ve nerede terminolojik sabitliğin korunacağını ayırt eder.
Sık görülen terminoloji hataları
Literatürde yerleşik terim yerine kelimesi kelimesine çeviri kullanmak
Türkçedeki bir yapıyı sözcük sözcük İngilizceye aktarmak, gramer bakımından anlaşılır ancak alan yazına yabancı bir ifade üretebilir. Hakem bu durumda metnin ne anlatmak istediğini çıkarabilir, fakat kullanılan terimin ilgili literatürle ilişkisini kurmakta zorlanır.
Yakın anlamlı İngilizce kelimeleri eşdeğer kabul etmek
Accuracy, precision ve correctness gündelik dilde birbirine yakın görünebilir. Teknik ve bilimsel kullanımda ise aynı şeyi ifade etmeyebilirler. Benzer şekilde efficiency ile effectiveness, incidence ile prevalence veya association ile relationship her bağlamda birbirinin yerine kullanılamaz.
Kısaltmayı değiştirirken terimi değiştirmemek
Bir kavramın İngilizce karşılığı değiştiğinde Türkçe metindeki kısaltmayı aynen korumak çoğu zaman uygun değildir. İngilizce terime göre yeni bir kısaltma kullanılmalı, ilk geçtiği yerde açık biçimde tanımlanmalı ve sonraki kullanımlar kontrol edilmelidir.
Kaynak metindeki tutarsızlığı fark etmeden taşımak
Bazen sorun çeviride değil, Türkçe kaynak metnin kendisindedir. Yazar aynı değişken için iki farklı ad kullanmış ya da bir ölçeğin alt boyutunu bölümler arasında değiştirmiş olabilir. Nitelikli bir İngilizce akademik çeviri süreci, bu noktaları sessizce rastgele eşitlemek yerine bağlamı kontrol eder ve gerektiğinde yazardan doğrulama ister.
Terminoloji tablosu neden hazırlanmalıdır?
Uzun veya çok yazarlı makalelerde basit bir terminoloji tablosu ciddi fark yaratır. Bu tablo yalnızca Türkçe ve İngilizce karşılıklardan oluşmak zorunda değildir. Terimin tanımı, tercih edilmeyen alternatifleri, kullanılan kısaltma ve kararın dayandığı temel kaynak da eklenebilir.
Örneğin tablo şu bilgileri içerebilir:
- Türkçe kaynak terim
- Onaylanan İngilizce karşılık
- Kullanılmaması gereken alternatifler
- İngilizce kısaltma
- Terimin geçtiği bölümler
- Alan yazından örnek veya temel referans
Bu çalışma özellikle teknik, tıbbi ve disiplinler arası makalelerde önemlidir. Birden fazla çevirmen ya da yazarın çalıştığı dosyalarda herkesin aynı terminolojik kararları uygulamasını sağlar.
Terminoloji kontrolü nasıl yapılır?
İlk adım, makalenin merkezindeki kavramları belirlemektir. Başlık, amaç cümlesi, araştırma soruları, hipotezler, değişkenler, ölçekler ve yöntem terimleri öncelikli listeye alınır. Ardından bu terimlerin hedef alandaki güncel makalelerde nasıl kullanıldığı kontrol edilir.
İkinci adım, seçilen karşılıkların metin boyunca aranmasıdır. Yalnızca doğru terimin kaç kez geçtiğine değil, tercih edilmeyen alternatiflerin kalıp kalmadığına da bakılmalıdır. Büyük-küçük harf kullanımı, tekil-çoğul biçimler ve kısaltmalar ayrıca kontrol edilir.
Üçüncü adım bağlamsal okumadır. Arama işlevi aynı kelimenin kullanımını gösterebilir, ancak terimin her cümlede doğru kavrama işaret edip etmediğini tek başına belirleyemez. Bu nedenle otomatik taramanın ardından alan bilgisine dayalı insan kontrolü gerekir.
Proofreading bu sorunu her zaman çözer mi?
Proofreading çoğunlukla yazım, noktalama, dilbilgisi ve yüzey düzeyindeki tutarlılık sorunlarına odaklanır. Terminolojik hata belirginse deneyimli bir proofreader bunu fark edebilir. Ancak terim seçiminin kaynak Türkçe metinle karşılaştırılması veya literatür doğrultusunda yeniden kurulması gerekiyorsa işlem klasik proofreading kapsamını aşabilir.
İngilizce metninizin terminolojisi büyük ölçüde doğruysa ve gönderim öncesi son dil kontrolüne ihtiyaç duyuyorsa akademik proofreading uygun olabilir. Kavramlar, cümle yapıları, akademik ton ve anlatım akışı daha kapsamlı müdahale gerektiriyorsa akademik editing tercih edilmelidir. Kaynak Türkçe metin ile İngilizce metin arasında anlam ve terim karşılaştırması gerekiyorsa çeviri kontrolü de sürece dâhil edilmelidir.
Gönderim öncesi kısa terminoloji kontrol listesi
- Başlıkta kullanılan temel terimler özette ve anahtar kelimelerde aynı mı?
- Araştırma değişkenlerinin adları giriş, yöntem, bulgular ve tartışmada korunmuş mu?
- Ölçek ve alt boyut adları özgün kaynakla uyumlu mu?
- Tablo ve şekillerdeki terimler ana metinle aynı mı?
- Kısaltmalar ilk kullanımda tanımlanmış ve metin boyunca değişmeden kullanılmış mı?
- Yakın anlamlı görünen ancak farklı teknik anlam taşıyan kelimeler kontrol edilmiş mi?
- Türkçe kaynak metindeki olası tutarsızlıklar açıklığa kavuşturulmuş mu?
- Terim tercihleri hedef disiplinin güncel İngilizce literatürüyle uyumlu mu?
Sonuç
Terminoloji tutarlılığı, akademik çevirinin görünmeyen ancak belirleyici unsurlarından biridir. Okuyucu doğru terimlerle kurulmuş bir metinde araştırmanın kavramsal yapısını daha rahat izler. Hakem ise değişkenlerin, yöntemlerin ve bulguların birbiriyle ilişkisini gereksiz dil engelleri olmadan değerlendirebilir.
Bu nedenle akademik çeviri yalnızca cümleleri İngilizceye aktarma işi olarak görülmemelidir. Çalışmanın alanını tanımak, yerleşik terimleri belirlemek, kaynak ve hedef metni karşılaştırmak ve alınan terminoloji kararlarını makalenin tamamında korumak gerekir.
İngilizce makalenizde terimlerin doğru ve tutarlı kullanıldığından emin değilseniz, çalışmanızı ücretsiz ön değerlendirme için iletebilirsiniz. Metnin çeviri, proofreading veya daha kapsamlı editing desteğine ihtiyaç duyup duymadığı dosya üzerinden değerlendirilerek size uygun kapsam belirlenir.
