Akademik çeviride en sık karşılaşılan sorunlardan biri, Türkçe bir cümlenin kelimeleri doğru çevrildiği hâlde İngilizce metnin doğal, açık ve akademik görünmemesidir. Bu durum çoğu zaman çevirmenin tek tek kelimelerde hata yapmasından değil, Türkçe cümle yapısını İngilizceye fazla yakından taşımasından kaynaklanır. Başka bir ifadeyle sorun, sözlük karşılığının yanlış olmasından çok literal translation, yani birebir çeviri yaklaşımındadır.
Türkçeden İngilizceye akademik çeviri, kelimeleri bir dilden diğerine aktarmaktan ibaret değildir. Araştırmanın amacı, değişkenler arasındaki ilişkiler, yöntemsel ayrımlar, bulguların kesinlik düzeyi ve yazarın iddiasının sınırları hedef dilde yeniden ve doğru biçimde kurulmalıdır. Bu nedenle iyi bir makale çevirisi, kaynak metne sadık kalırken Türkçe sözdizimine bağımlı kalmaz.
Literal translation akademik metinde neden sorun yaratır?
Türkçe ve İngilizce aynı bilgiyi farklı sözdizimsel tercihlerle ifade eder. Türkçede uzun tamlamalar, edilgen yapılar, art arda gelen isimleştirmeler ve yüklemin cümlenin sonunda yer alması oldukça doğaldır. Bu yapıların İngilizceye aynı sırayla aktarılması ise ağır, dolaylı veya yapay cümleler ortaya çıkarabilir.
Türkçe: Bu çalışma kapsamında elde edilen bulgular literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır.
Zayıf: The findings obtained within the scope of this study fill an important gap in the literature.
Cümle gramer açısından bütünüyle yanlış değildir. Ancak obtained within the scope of this study Türkçe kaynak yapının izini taşır ve gereksiz ölçüde dolaylıdır.
Daha doğal: The findings achieved in this study address an important gap in the literature.
Burada bilimsel anlam korunurken cümle İngilizce akademik söylemin daha doğal bir kalıbına taşınmıştır. Profesyonel akademik çeviride hedef tam olarak budur: kaynak metnin anlamını değiştirmeden hedef dilde doğal bir akademik ifade oluşturmak.
Kelime doğru olabilir, kullanım yanlış olabilir
Literal translation hatalarının önemli bir bölümü sözlükte karşılığı bulunan kelimelerin bağlama uygun olmayan biçimde seçilmesinden doğar. Akademik İngilizcede bir kelimenin genel anlamı kadar hangi sözcüklerle birlikte kullanıldığı ve belirli bir disiplinde hangi anlamı taşıdığı da önemlidir.
Türkçe: Bulgular literatürle uyumludur.
Yapay: The findings are harmonious with the literature.
Doğal: The findings are consistent with the literature.
Harmonious sözlük düzeyinde “uyumlu” anlamına gelebilir; ancak araştırma bulgularının önceki çalışmalarla ilişkisini anlatırken consistent with akademik kullanıma çok daha uygundur. Bu fark, yalnızca grammar kontrolüyle yakalanamayabilir. Çevirmenin akademik collocation bilgisine ve alan literatürüne hâkim olması gerekir.
Alan terminolojisi neden genel İngilizceden farklıdır?
Akademik çevirinin en kritik boyutlarından biri terminolojidir. Tıp, mühendislik, ekonomi, hukuk veya sosyal bilimlerde aynı Türkçe kelime farklı teknik karşılıklara sahip olabilir. Üstelik doğru terim yalnızca sözlükten bulunmaz; alanın güncel yayınlarında nasıl kullanıldığı da kontrol edilmelidir.
Belirsiz: Samples were chosen randomly.
Daha teknik: Samples were selected using a random sampling method.
İkinci ifade, yöntemsel süreci daha açık tanımlar. Benzer biçimde “etki”, “ilişki”, “anlamlılık”, “performans”, “maruziyet”, “uyum” veya “değerlendirme” gibi sık kullanılan Türkçe akademik kelimeler, araştırmanın alanına ve yöntemine göre farklı İngilizce karşılıklar gerektirebilir.
Bu nedenle disipline özgü akademik çeviri, genel İngilizce bilgisine indirgenmemelidir. Çevirmenin terimin makaledeki işlevini ve alan literatüründeki yerleşik kullanımını birlikte değerlendirmesi gerekir.
Anlam kayması en çok nerede ortaya çıkar?
Anlam kayması özellikle araştırmacının iddiasının gücünü ifade eden yapılarda önemlidir. Türkçede bağlamdan anlaşılabilen ihtiyat düzeyi İngilizcede modal fiiller, reporting verbs ve belirli akademik kalıplarla daha açık biçimde gösterilir.
Türkçe: Bu yöntem sorunu önleyebilir.
Aşırı kesin: This method can prevent the problem.
Daha uygun: This method may help reduce the problem.
İki İngilizce cümle aynı iddia düzeyine sahip değildir. İlk ifade yönteme daha güçlü bir nedensel etki yüklerken ikinci ifade daha ihtiyatlıdır. Kaynak çalışmanın verileri yalnızca olası bir katkıyı destekliyorsa ilk çeviri bilimsel iddiayı istemeden güçlendirebilir.
Benzer sorunlar Results, Discussion ve Conclusion bölümlerinde sık görülür. “göstermektedir”, “ortaya koymaktadır”, “işaret etmektedir”, “düşündürmektedir” ve “desteklemektedir” gibi fiillerin her biri bağlama göre show, indicate, suggest, demonstrate, reveal veya support gibi farklı İngilizce seçenekler gerektirebilir. Bu kelimeler birbirinin otomatik eş anlamlısı değildir.
Türkçe cümle yapısını korumak neden doğal İngilizce üretmez?
Akademik Türkçede tek bir cümle içinde çok sayıda yan bilgi vermek mümkündür. İngilizcede ise aynı bilgi çoğu zaman daha belirgin özne-yüklem ilişkileriyle ve daha kontrollü bilgi akışıyla ifade edilir.
- Ana mesaj cümlenin içinde kaybolabilir.
- Gereksiz edilgen yapılar ve isimleştirmeler artabilir.
- İngilizce metin gramer açısından doğru olsa bile “translated English” izlenimi verebilir.
Profesyonel çeviri bu nedenle gerektiğinde cümlenin yapısını yeniden kurar. Buradaki amaç metni yeniden yazmak veya bilimsel içeriğe müdahale etmek değildir. Amaç, aynı bilimsel mesajı hedef dilin doğal akademik yapısıyla ifade etmektir.
Akademik çeviri ile proofreading aynı işlem değildir
Bu iki hizmet özellikle İngilizce makale hazırlayan araştırmacılar tarafından zaman zaman birbirinin yerine kullanılmaktadır.
Akademik çeviri, Türkçe kaynak metindeki bilimsel içeriğin İngilizceye aktarılmasıdır. Anlam, terminoloji, bağlam ve akademik söylem birlikte ele alınır.
Proofreading ise mevcut İngilizce metnin dilsel hatalarını ve tutarlılığını kontrol eden son aşamadır. Yazım, noktalama, grammar, terminoloji tutarlılığı ve benzeri sorunlara odaklanır.
Türkçe bir makalenin İngilizceye çevrilmesi gerekiyorsa yalnızca proofreading yeterli değildir. Buna karşılık İngilizce metin zaten doğru ve doğal biçimde oluşturulmuşsa, gönderim öncesinde proofreading daha uygun olabilir.
Çeviri sonrasında bağımsız bir proofreading aşaması uygulanması ise özellikle uzun ve terminoloji yoğun makalelerde ek bir kalite kontrol katmanı sağlar.
Peki editing ne zaman gerekir?
Çeviri doğru olsa bile İngilizce metinde cümle yapısı, akış, akademik ton veya anlatım yoğunluğu açısından daha kapsamlı geliştirme gerekebilir. Bu durumda editing devreye girer.
- Cümle gereğinden uzun veya dolaylı mı?
- Aynı fikir gereksiz biçimde tekrar ediliyor mu?
- Paragraflar arasında mantıklı bir geçiş var mı?
- Akademik ton bölümün işlevine uygun mu?
- Results bölümündeki dil bulguyu olduğundan güçlü gösteriyor mu?
- Discussion bölümünde önceki literatürle ilişki açık mı?
- Terminoloji makalenin tamamında aynı biçimde mi kullanılıyor?
Bu nedenle akademik çeviri, proofreading ve editing birbirine yakın ancak farklı işlevleri olan hizmetlerdir. Dosyanın hangi aşamada olduğu doğru hizmetin seçilmesini belirler.
İyi bir akademik çeviriyi nasıl ayırt edebilirsiniz?
İyi bir İngilizce akademik çeviri okunduğunda çeviri gibi görünmemelidir. Bununla birlikte kaynak metindeki bilimsel anlamdan da uzaklaşmamalıdır. Bu dengeyi değerlendirmek için birkaç gösterge kullanılabilir.
İlk olarak terminoloji tutarlı olmalıdır. Aynı kavram farklı bölümlerde farklı İngilizce terimlerle verilmemelidir; ancak gerçekten farklı kavramlar da tek bir terim altında birleştirilmemelidir.
İkinci olarak cümleler Türkçe sözdiziminin izini taşımamalıdır. Gereksiz “within the scope of”, “in terms of”, “it is seen that” veya benzeri kalıpların yoğun kullanımı, kaynak dil etkisinin göstergesi olabilir.
Üçüncü olarak iddiaların kesinlik derecesi korunmalıdır. Kaynak metin “ilişkili olabilir” diyorsa çeviri “causes” gibi nedensellik bildiren daha güçlü bir fiile dönüşmemelidir.
Son olarak alan dili dikkate alınmalıdır. Bir tıp makalesindeki Results dili ile sosyal bilimlerdeki nitel bir araştırmanın Discussion dili aynı değildir. Doğal akademik İngilizce, yalnızca “native-like” görünmek değil, disiplinin iletişim alışkanlıklarına uygun olmak anlamına gelir.
Profesyonel akademik çeviri desteği ne zaman özellikle önemlidir?
Makale uluslararası bir dergiye gönderilecekse, çalışma yoğun teknik terminoloji içeriyorsa, Türkçe cümleler uzun ve kavramsal olarak karmaşıksa veya yazar İngilizce metinde anlam kayması olup olmadığından emin değilse profesyonel destek özellikle değerlidir.
Amaç araştırmanın içeriğini değiştirmek değildir. İyi bir akademik çeviri süreci, araştırmacının bilimsel katkısını hedef dilde mümkün olduğunca doğru, açık ve doğal biçimde görünür kılar.
CertifiedEditing’de akademik çeviri, proofreading ve editing süreçleri dosyanın gerçek ihtiyacına göre değerlendirilir. Türkçe makalenizin İngilizceye aktarılması gerekiyorsa alan terminolojisini ve akademik söylemi dikkate alan çeviri desteği; mevcut İngilizce metniniz için ise proofreading veya daha kapsamlı editing desteği talep edebilirsiniz.
Makalenizin hangi hizmete ihtiyaç duyduğundan emin değilseniz dosyanızı değerlendirme için iletebilir, kapsamı metnin mevcut durumuna göre belirleyebilirsiniz.
